Waarom ziet de creatideve branche er steeds vaker hetzelfde uit?

Over algoritmes, creatieve trends en de vraag wie eigenlijk bepaalt wat we mooi, leuk en populair vinden.

Ik zie al een tijdje iets gebeuren en vraag me af of we ons daar voldoende bewust van zijn.

Scroll eens door Instagram. Je ziet veel van hetzelfde: dezelfde kleuren, dezelfde interieurs, dezelfde creatieve activiteiten en vaak ook dezelfde producten. Ga vervolgens naar een creatieve beurs, een winkelstraat of een workshoplocatie en je herkent veel van wat je online al voorbij zag komen. De ene na de andere plek waar je keramiek kunt beschilderen. Overal generiek ingerichte koffiebars en bubbletea-zaken die eruitzien alsof ze rechtstreeks uit dezelfde Instagram-feed komen. En natuurlijk creatieve uitjes en producten die opvallend veel op elkaar lijken.

Natuurlijk ontstaan trends altijd. Ideeën reizen, mensen inspireren elkaar en ondernemers spelen in op wat klanten leuk vinden. Maar ik vraag me af of er iets fundamenteels is veranderd in de manier waarop trends ontstaan, zich verspreiden en uiteindelijk bepalen wat we maken en verkopen.

Van vrienden volgen naar gevolgd worden door een algoritme

Sociale media begonnen voor veel van ons als een plek om contact te houden. Je volgde vrienden, familie, bekenden en misschien een paar merken of mensen die je interessant vond. Daarna kwamen de influencers. Mensen van wie je de smaak, mening of aanbevelingen vertrouwde. Als zij iets ontdekten, probeerde jij het misschien ook.

Inmiddels is het speelveld veranderd. Op veel platforms bepaalt niet langer vooral wie je volgt wat je te zien krijgt; een algoritme maakt die selectie voor een groot deel. Dat systeem kijkt naar je gedrag: waar blijf je naar kijken, wat like je, wat deel je, waarop reageer je en wat sla je op? Vervolgens krijg je nog meer van dat soort content voorgeschoteld.

Dat klinkt handig. En dat is het ook. Je krijgt immers dingen te zien die aansluiten bij jouw interesses. Maar er zit een keerzijde aan: je wereld wordt steeds meer gevuld met wat je eerder al interessant vond. Het algoritme laat je niet per se zien wat er allemaal gebeurt, maar vooral wat jou waarschijnlijk opnieuw vasthoudt.

En daar ontstaat een belangrijk verschil: wat je vaak voorbij ziet komen, lijkt al snel populair. Maar veel zichtbaarheid betekent niet automatisch dat iets door iedereen wordt gewild, laat staan dat het een goede afspiegeling is van wat er in de samenleving leeft.

Als online trends de echte wereld gaan vormgeven

Wat online aandacht krijgt, blijft niet online. Het wordt vertaald naar winkels, producten, horeca, workshops en vrijetijdsbesteding. We zien iets op ons scherm en willen het vervolgens zelf meemaken. Een activiteit wordt aantrekkelijk omdat we die al kennen van beelden die we online hebben gezien. Via hun feed gaan mensen in het echte leven op zoek naar vergelijkbare producten en ervaringen. En dat gebeurt steeds vaker onafhankelijk van waar ze wonen: hun voorkeuren worden mede gevormd door wat de digitale wereld zichtbaar en aantrekkelijk maakt. Natuurlijk is het ook leuk om iets te doen wat je daarna kunt delen.

Denk aan de populariteit van creatieve cafés, keramiek beschilderen, gezellige maakactiviteiten of bepaalde soorten koffiezaken. Het zijn vaak laagdrempelige ervaringen: je hoeft geen expert te zijn, je kunt samen iets doen, je hebt even iets anders aan je hoofd en aan het einde ga je met een resultaat naar huis.

Daar is op zichzelf niets mis mee. Sterker nog: het laat zien dat mensen behoefte hebben aan ontmoeting, ontspanning en dingen met hun handen doen. Alleen ontstaat er een interessante vraag wanneer overal ongeveer hetzelfde aanbod verschijnt. Is dat omdat iedereen dit oprecht wil, of ook omdat we elkaar voortdurend dezelfde voorbeelden laten zien?

Cozy colouring: creativiteit of consumptie?

Neem bijvoorbeeld de populariteit van cozy colouring. Kleurboeken, stiften, markers en complete sets: het kleuren voor ontspanning is uitgegroeid tot een herkenbare trend die je op sociale media en in winkels tegenkomt. Het past bij een bredere behoefte aan vertragen, iets met je handen doen en even uit je hoofd komen. Je hoeft er niet goed in te zijn en je kunt er meteen mee beginnen.

Op zichzelf is daar niets mis mee. Kleuren kan ontspannend zijn en het is helemaal prima als iemand plezier haalt uit een kant-en-klaar pakket. Maar kijk eens wat er vervolgens gebeurt: zodra zo’n activiteit aanslaat, groeit ook het aanbod eromheen. Nieuwe boeken, speciale stiften, accessoires, opbergers en complete sets spelen in op dezelfde behoefte. De creatieve activiteit wordt ook een consumptieproduct. Side note: Als de AH het zelfs oppikt met het nieuwe hamster cozy boek……

En daar wordt het interessant voor de creatieve branche. Gaat het mensen vooral om het zelf maken, experimenteren en een eigen draai geven? Of om de herkenbare ervaring die ze online voorbij hebben zien komen  inclusief de materialen en uitstraling die erbij horen? Misschien is het allebei. Maar als ondernemers vooral kopiëren wat zichtbaar succesvol is, krijgen we steeds meer variaties op hetzelfde concept. Dan groeit het aanbod, maar niet automatisch de vernieuwing.

De vraag is dus niet of cozy colouring wel of niet creatief is. De vraag is wat we onder creativiteit verstaan, en hoeveel ruimte er daarnaast blijft voor iets wat nog niet bekend, bewezen of populair is.

De beloning van herkenbaarheid

Een algoritme is geen cultuurredacteur of trendwatcher. Het heeft geen opdracht om je te verrassen, je blik te verruimen of je iets te laten zien waar je nog nooit aan hebt gedacht. Het systeem is erop gericht je aandacht vast te houden. Herkenbaarheid werkt daarbij vaak goed. Iets wat je al kent, begrijp je snel. Iets wat aansluit bij een bestaande smaak, voelt vertrouwd.

Dat heeft invloed op wat makers en ondernemers online laten zien. Als een bepaald soort product, kleurgebruik, workshop of interieur veel reacties oplevert, is het verleidelijk om daarop voort te bouwen. Andere ondernemers zien dat succes en nemen elementen over. Leveranciers spelen erop in, winkels kopen vergelijkbare collecties in en beurzen tonen uiteindelijk veel van hetzelfde.

Zo kan een zichzelf versterkend effect ontstaan. Wat zichtbaar is, wordt nagevolgd. Wat wordt nagevolgd, verschijnt vaker. En doordat het vaker verschijnt, lijkt het nog populairder.

De rol die vroeger misschien werd gespeeld door een redacteur, curator, trendwatcher of dj  iemand die selecteert, verrast en je kennis laat maken met iets nieuws  wordt steeds vaker overgenomen door een systeem dat vooral kijkt naar eerder gedrag.

Er is nog iets veranderd: tegenwoordig kan iedereen zijn werk, ideeën en producten online openbaar maken. Dat is op zichzelf prachtig. Makers kunnen zonder tussenkomst van een galerie, uitgever, winkel of redactie een publiek bereiken. Je hoeft niet meer eerst geselecteerd te worden om zichtbaar te zijn. Maar die openheid heeft ook een keerzijde. In de enorme stroom van beelden, filmpjes en producten lijkt aandacht wel de enige maatstaf te worden waarmee producten en ideeën worden beoordeeld.

Hoeveel likes heeft het? Hoe vaak wordt het gedeeld? Hoeveel views heeft de video? Het zijn cijfers die direct zichtbaar zijn en daardoor gemakkelijk worden verward met kwaliteit, originaliteit of waarde. Wat veel aandacht krijgt, lijkt goed. Wat weinig aandacht krijgt, lijkt al snel niet interessant. Terwijl een bijzonder product, een vernieuwend idee of zorgvuldig gemaakt werk niet automatisch viraal gaat  en een populair product niet per definitie vernieuwend of goed hoeft te zijn.

Je zou het bijna digitale tirannie kunnen noemen: een systeem waarin zichtbaarheid en aandacht steeds meer bepalen wat we zien, waarderen en uiteindelijk ook maken. Niet omdat iemand dat bewust zo heeft bedacht, maar omdat platforms, makers, ondernemers en consumenten allemaal op die zichtbaarheid reageren. Zo ontstaat de druk om mee te doen, herkenbaar te zijn en vooral content te maken waarvan we denken dat die aandacht oplevert. En juist daardoor kan er minder ruimte overblijven voor experiment, eigenzinnigheid en werk dat tijd nodig heeft om gevonden en gewaardeerd te worden.

Maar is creativiteit nog creatief als alles op elkaar lijkt?

Dat is misschien wel de ongemakkelijkste vraag. Want wat bedoelen we eigenlijk met creativiteit?

Voor de één is creativiteit experimenteren, iets nieuws onderzoeken, een eigen handschrift ontwikkelen en risico durven nemen. Voor de ander is creativiteit vooral een fijne activiteit: even ontspannen, iets moois maken, samen met een vriendin een gezellige middag hebben. Allebei zijn waardevol. Maar het zijn niet dezelfde behoeften.

Misschien kijken we daardoor soms langs elkaar heen. Een ondernemer kan denken dat klanten op zoek zijn naar originaliteit en verdieping, terwijl een deel van de bezoekers vooral een leuke, herkenbare ervaring zoekt. Andersom kan een maker het gevoel hebben dat alles steeds meer op elkaar gaat lijken, terwijl klanten juist blij worden van een toegankelijk aanbod dat ze al kennen.

Het probleem is dus niet dat iedereen hetzelfde leuk vindt. Het wordt wel een probleem als zichtbaarheid en populariteit de belangrijkste maatstaf worden voor wat creatief, vernieuwend of succesvol is. Dan dreigt het afwijkende, het onderzoekende en het verrassende minder ruimte te krijgen.

Een andere klant, of een andere behoefte?

Ik denk dat we ook anders moeten kijken naar de mensen voor wie we iets maken of aanbieden. Niet alleen naar leeftijd of generatie, maar vooral naar hun behoeften, levensfase en manier van leven.

Er zijn mensen die een nieuwe techniek willen leren, verdieping zoeken of bewust kiezen voor werk van een bijzondere maker. Er zijn ook mensen die vooral samen iets willen doen, even offline willen zijn, hun hoofd leeg willen maken of een activiteit zoeken die ze herkennen van sociale media. Soms is dat dezelfde persoon, op een ander moment.

Creativiteit wordt daarmee niet alleen iets wat je koopt of leert, maar ook een manier om je vrije tijd in te vullen, anderen te ontmoeten en jezelf uit te drukken. Voor ondernemers is het belangrijk om te weten welke behoefte je eigenlijk bedient. Want als je dat niet scherp hebt, kun je zomaar een aanbod ontwikkelen voor een klant die helemaal niet op zoek is naar wat jij maakt.

Social media versnelt succes maar ook teleurstelling

Voor creatieve ondernemers heeft deze ontwikkeling twee kanten. Social media en het algoritme kunnen je bereik enorm vergroten. Een product, workshop of idee kan in korte tijd door heel veel mensen worden ontdekt. Dat biedt kansen die er vroeger niet waren.

Maar diezelfde snelheid kan ook een vertekend beeld geven. Een reel met veel views is niet automatisch een goedlopende onderneming. Een product dat online veel wordt gedeeld, wordt niet vanzelfsprekend ook gekocht. En een ondernemer die weinig bereik heeft, heeft niet per definitie een slecht aanbod of een oninteressant bedrijf.

Bovendien gaat het tempo omhoog. Wat vandaag overal te zien is, kan morgen alweer zijn ingehaald. Als je je bedrijf voortdurend laat leiden door wat op dit moment veel aandacht krijgt, ben je vooral bezig met achter de feiten aanlopen. Je bouwt dan misschien aan zichtbaarheid, maar niet noodzakelijk aan een herkenbare eigen koers.

Niet minder trends volgen, maar beter leren kijken

Ik pleit er niet voor om sociale media links te laten liggen of om populaire creatieve activiteiten af te schrijven. Trends zijn interessant. Ze vertellen ons iets over wat mensen bezighoudt, waar behoefte aan is en hoe de samenleving verandert.

Maar we moeten vooral verder kijken dan het beeld dat ons algoritme voorschotelt. Kunst daagt uit en verrast. Een algoritme doet eerder het tegenovergestelde: het bevestigt en herhaalt wat we al kennen.

Als we geen collectief consumentengedrag en geen eenheidsworst willen, moeten we bewuster gaan kijken. Wie zie je eigenlijk? Wie ontbreekt er? Waarom slaat iets aan? Is het een tijdelijke hype, een behoefte die langer blijft bestaan of vooral een format dat online goed werkt? En misschien nog belangrijker: past het bij jouw klanten, jouw kwaliteiten en de onderneming die je wilt bouwen?

Juist in een wereld waarin steeds meer op elkaar lijkt, wordt een eigen visie waardevol. Niet omdat je koste wat kost anders moet zijn, maar omdat klanten ergens voor moeten kunnen kiezen. Een herkenbaar handschrift, een duidelijke mening, een eigen selectie of een ervaring die niet zomaar ergens anders te vinden is: dat kan het verschil maken.

En nu ben ik benieuwd

Zien we meer creativiteit dan ooit, of vooral meer variaties op hetzelfde?